Thuật toán JOIN — nested loop, hash, merge

TL;DR: Khi bạn viết JOIN, bạn chỉ khai báo điều kiện ghép — database tự chọn thuật toán thực thi. Có ba thuật toán chuẩn, phổ quát cho mọi RDBMS. Nested loop join: với mỗi dòng bảng ngoài, dò bảng trong; rẻ khi một bảng nhỏ hoặc bảng trong có index, đắt khi cả hai lớn (chi phí O(n*m)). Hash join: dựng bảng băm từ bảng nhỏ hơn rồi quét bảng kia dò vào; tối ưu cho điều kiện bằng nhau (equi-join) trên bảng lớn, không cần sort. Merge join: nếu cả hai input đã sắp xếp theo cột join, quét song song một lượt; tối ưu khi input sẵn sorted hoặc cần kết quả có thứ tự. Optimizer chọn cái rẻ nhất dựa trên kích thước bảng, index sẵn có và điều kiện join — đây là một quyết định lớn trong giai đoạn plan.

Một báo cáo join hai bảng orders (5 triệu dòng) và customers (200 nghìn dòng) chạy 40 giây. Dev thêm index lên cột join, chạy lại — vẫn 38 giây. Họ bối rối: index không giúp gì cho join sao? Vấn đề không nằm ở index mà ở thuật toán join optimizer chọn: với hai bảng lớn ghép theo điều kiện bằng nhau, nested loop (cần index) không phải lựa chọn tốt — hash join mới là. Sau khi optimizer chuyển sang hash join (nhờ đủ bộ nhớ làm việc), câu chạy còn 3 giây.

Mọi điều kiện JOIN đều giống nhau ở mức cú pháp, nhưng dưới nắp database có ba cách hoàn toàn khác để thực hiện. Hiểu ba thuật toán này giải thích vì sao cùng một join lúc nhanh lúc chậm, vì sao thêm index đôi khi vô ích, và vì sao tăng bộ nhớ lại cứu được query. Bài này mổ cơ chế từng thuật toán, độ phức tạp, và logic optimizer dùng để chọn — tất cả agnostic.

1. Analogy — Ba cách ghép hai chồng hồ sơ

Bạn có hai chồng hồ sơ cần ghép: chồng A (đơn hàng) và chồng B (khách hàng), ghép theo mã khách. Có ba cách:

• Cách quét lặp: cầm từng tờ ở chồng A, lật cả chồng B tìm tờ khớp mã. Nếu chồng B nhỏ (hoặc có thẻ phân loại để nhảy thẳng tới mã cần) thì nhanh; nếu cả hai chồng dày thì lật đi lật lại mệt nhoài.
• Cách lập bảng tra: dồn chồng nhỏ hơn (B) vào một hộp chia ngăn theo mã khách (mỗi ngăn một mã). Rồi cầm từng tờ A, nhìn mã, thò tay đúng ngăn lấy tờ B khớp — không phải lật cả chồng. Lập hộp tốn công ban đầu nhưng tra cực nhanh sau đó.
• Cách trộn đã xếp: nếu cả hai chồng đã được sắp theo mã khách, bạn đặt hai chồng cạnh nhau, đi từ trên xuống một lượt, hai ngón tay trượt song song, gặp mã bằng nhau thì ghép. Chỉ một lượt quét — nhưng đòi hỏi cả hai phải sắp trước.

2. Nested loop join — dò từng dòng

Nested loop join là thuật toán đơn giản nhất, đúng như tên: hai vòng lặp lồng nhau. Vòng ngoài đi qua từng dòng của bảng ngoài (outer); với mỗi dòng đó, vòng trong tìm các dòng khớp trong bảng trong (inner).

for each row r_outer in OUTER:
    for each row r_inner in INNER:
        if join_condition(r_outer, r_inner):
            output (r_outer, r_inner)
// Time: O(n * m)   -- n = |OUTER|, m = |INNER|

Bản ngây thơ này có chi phí O(n*m) — với hai bảng mỗi bên 1 triệu dòng là một nghìn tỉ phép so sánh, không khả thi. Nhưng nested loop có một biến thể cực mạnh: index nested loop. Nếu bảng trong có index trên cột join, vòng trong không quét cả bảng mà nhảy thẳng tới dòng khớp qua index — chi phí mỗi lần tra giảm từ O(m) xuống O(log m):

for each row r_outer in OUTER:
    matches <- INNER_INDEX.lookup(r_outer.join_key)   -- tra index thay vi quet
    for each r_inner in matches:
        output (r_outer, r_inner)
// Time: O(n * log m)   -- nho index tren INNER

Đây là lý do nested loop thắng khi bảng ngoài nhỏ (ít vòng lặp ngoài) và bảng trong có index trên cột join. Mỗi dòng ngoài chỉ tốn một lần tra index. Nhưng nếu bảng ngoài lớn và không có index trên bảng trong, nested loop trở thành thảm hoạ O(n*m) — chính tình huống đầu bài.

3. Hash join — dựng bảng băm rồi dò

Hash join giải bài toán "hai bảng lớn, không index" mà nested loop bó tay. Nó chạy hai pha:

• Pha build (dựng): chọn bảng nhỏ hơn (sau khi áp điều kiện lọc), đọc toàn bộ, băm cột join của mỗi dòng và đặt dòng vào một bảng băm (hash table) trong bộ nhớ — khoá là giá trị cột join.
• Pha probe (dò): quét bảng lớn hơn, với mỗi dòng băm cột join rồi tra thẳng vào bảng băm để lấy các dòng khớp.

-- Pha build: bang nho hon vao hash table
H <- empty hash table
for each row s in SMALLER:
    H.insert(hash(s.join_key), s)

-- Pha probe: quet bang lon, tra hash table
for each row r in LARGER:
    for each s in H.get(hash(r.join_key)):
        if r.join_key = s.join_key:        -- xac nhan (tranh hash collision)
            output (r, s)
// Time: O(n + m)   -- moi bang quet 1 luot

flowchart TB
  subgraph BUILD["Pha BUILD (bang nho)"]
    S["Bang customers<br/>(200K dong)"] --> H[("Hash table<br/>key = customer_id")]
  end
  subgraph PROBE["Pha PROBE (bang lon)"]
    L["Bang orders<br/>(5M dong)"] --> PR["Voi moi order:<br/>tra hash table"]
  end
  H --> PR
  PR --> OUT["Ket qua join"]

Chi phí chỉ O(n+m) — mỗi bảng quét đúng một lượt — vượt xa O(n*m) của nested loop khi cả hai lớn. Đổi lại, hash join có hai ràng buộc:

• Chỉ cho equi-join. Bảng băm tra theo giá trị bằng nhau, nên hash join chỉ áp dụng cho điều kiện kiểu a.x = b.y (equi-join). Điều kiện bất đẳng thức (a.x > b.y, BETWEEN) không băm tra được.
• Tốn bộ nhớ. Bảng băm phải vừa bộ nhớ làm việc. Nếu bảng build quá lớn, engine phải chia nhỏ ra đĩa (grace/hybrid hash join) — vẫn chạy nhưng thêm I/O. Đầu bài: câu chỉ nhanh sau khi đủ bộ nhớ cho hash table.

Hash join không cần input sắp xếp và không cần index — đó là vũ khí chính cho join hai bảng lớn theo điều kiện bằng nhau.

4. Merge join — trộn hai dòng đã sắp xếp

Merge join (sort-merge join) khai thác dữ liệu đã được sắp xếp theo cột join. Nó đặt hai con trỏ ở đầu hai bảng đã sort, rồi trượt song song: con trỏ nào trỏ vào giá trị nhỏ hơn thì tiến lên; khi hai giá trị bằng nhau thì xuất kết quả.

-- Gia dinh: ca hai da sort theo join_key
i <- 0; j <- 0
while i < |A| and j < |B|:
    if A[i].key = B[j].key:
        output (A[i], B[j]); tien con tro phu hop
    else if A[i].key < B[j].key:
        i <- i + 1            -- A nho hon, A tien
    else:
        j <- j + 1            -- B nho hon, B tien
// Time (da sort):   O(n + m)
// Time (phai sort): O(n log n + m log m)

Khi cả hai input đã sorted, merge join chỉ tốn O(n+m) — một lượt quét song song, không bảng băm, ít bộ nhớ. Vấn đề là chi phí sắp xếp: nếu phải sort cả hai trước, thêm O(n log n + m log m), có thể đắt hơn hash join.

Vậy khi nào merge join thắng? Khi dữ liệu vốn đã sắp xếp — nhờ index theo đúng cột join, hoặc nhờ một toán tử phía dưới (ví dụ một merge join khác) đã trả ra thứ tự đó. Optimizer gọi tính chất này là "interesting order": nó có thể cố ý chọn một bước trước đó sinh ra thứ tự hữu ích, để bước join sau dùng merge mà không phải sort lại. Merge join cũng có lợi khi query cần kết quả ORDER BY đúng cột join — vì kết quả merge ra đã sorted sẵn.

Khác hash join, merge join xử lý được cả điều kiện phạm vi (>=, <=) trong một số trường hợp, vì nó so sánh thứ tự chứ không chỉ bằng nhau.

5. So sánh — optimizer chọn thuật toán nào

Cả ba cho cùng kết quả; optimizer chấm chi phí rồi chọn. Bảng tổng hợp điều kiện áp dụng:

Logic chọn (đơn giản hoá):

• Một bảng nhỏ và bảng kia có index trên cột join → nested loop (index nested loop) thường rẻ nhất.
• Hai bảng lớn, điều kiện bằng nhau, đủ bộ nhớ → hash join.
• Input đã sorted (qua index), hoặc query cần kết quả theo thứ tự cột join → merge join.

6. Pitfall — ép join sai thuật toán

-- WRONG: bien doi cot trong dieu kien join -> mat index, plan dat
SELECT * FROM orders o
JOIN customers c ON UPPER(o.cust_code) = c.code;

-- DUNG: join cham thang cot tho (chuan hoa du lieu khi luu)
SELECT * FROM orders o
JOIN customers c ON o.cust_code = c.code;

-- DUNG: loc selective truoc khi join de thu nho mot phia
SELECT * FROM orders o
JOIN customers c ON o.cust_code = c.code
WHERE o.created_at >= '2026-01-01';   -- thu nho 'orders' truoc khi join

7. 📚 Deep Dive

8. Liên hệ các bài khác

• Bài 01 — Từ SQL đến kế hoạch thực thi: node Join nằm trong cây toán tử; bài này giải thích node đó chạy bằng thuật toán nào.
• Bài 03 — Cost model & cardinality: optimizer ước lượng kích thước mỗi bảng (cardinality) để chọn nested loop / hash / merge — ước lượng sai dẫn tới chọn nhầm thuật toán.
• Module 6 — Tại sao cần index: index nested loop và merge join dựa trực tiếp trên index — hiểu index trước khi hiểu vì sao nó tăng tốc join.
• Module 3 — INNER JOIN: cú pháp JOIN khai báo mà ba thuật toán ở đây thực thi bên dưới.
• Module 3 — GROUP BY & HAVING: aggregate thường nằm trên đỉnh cây join — thứ tự join ảnh hưởng số dòng phải gom nhóm.

9. Tóm tắt

• Một câu JOIN chỉ khai báo điều kiện ghép; optimizer chọn một trong ba thuật toán thực thi.
• Nested loop: vòng lặp lồng nhau, O(n*m) bản ngây thơ, hạ xuống O(n*log m) khi bảng trong có index — thắng khi bảng ngoài nhỏ + bảng trong có index.
• Hash join: dựng bảng băm từ bảng nhỏ rồi dò bảng lớn, O(n+m), chỉ cho equi-join, tốn bộ nhớ — thắng khi hai bảng lớn ghép bằng nhau, không cần sort/index.
• Merge join: trộn hai input đã sorted một lượt, O(n+m) nếu sẵn sorted (thêm chi phí sort nếu chưa) — thắng khi input sẵn sorted hoặc query cần kết quả theo thứ tự.
• Thêm index chỉ giúp index nested loop và merge join; không giúp hash join — nên tối ưu join phải nhìn thuật toán thực tế qua EXPLAIN, không phản xạ "thêm index".
• Điều kiện join nên là equi-join sạch (chạm cột thô) + lọc selective sớm để optimizer chọn được thuật toán tốt.

10. Tự kiểm tra

Bài tiếp theo: Cost model & cardinality — vì sao planner chọn sai