Từ sinh viên tới key member: khung KASH và thứ khoá học không dạy

Quán cà phê gần công ty cũ, một chiều thứ Bảy. Người ngồi đối diện là bạn tôi kèm từ hồi năm ba đại học, giờ là key member ở một công ty khác, tức là người được giao những việc chưa ai trong team làm bao giờ. Uống được nửa ly, bạn ấy nhắc: "Hồi đó anh dạy em vụ transaction không rollback, em nhớ mãi".

Tôi gật, nhưng thứ tôi nhớ về bạn ấy không phải bài đó. Tôi nhớ một buổi sáng, chừng bốn tháng sau khi bạn ấy vào, tôi đến sớm hơn thường lệ và thấy bạn ấy đã ngồi đó, đang đọc code của người khác trước standup. Hôm sau lại thế. Rồi hôm sau nữa. Không ai bảo, không có trong lộ trình onboarding, và bạn ấy chưa bao giờ nhắc tới nó.

Cùng một giai đoạn, hai người nhớ hai chuyện khác hẳn nhau. Bạn ấy nhớ một kiến thức. Tôi nhớ một thói quen. Và sau năm năm kèm sinh viên, tôi khá chắc thứ tôi nhớ mới là thứ đưa bạn ấy tới ghế key member, còn thứ bạn ấy nhớ thì ai cũng học được trong một buổi chiều.

Lời của một người anh: thái độ trước, kiến thức dạy sau

Lần đầu được giao chọn sinh viên để kèm, tôi định làm đúng cách người ta chọn ứng viên: ai trả lời câu hỏi kỹ thuật tốt nhất thì nhận. Bạn nào biết HashMap va chạm xử lý thế nào, biết vì sao Integer so bằng == lúc đúng lúc sai, tôi chấm cao. Logic nghe rất hợp lý, kiến thức nền tốt thì dạy tiếp dễ.

Một người anh trong team, lúc đó đã kèm nhiều lứa hơn tôi, xem bảng chấm của tôi rồi nói một câu tôi nhớ tới giờ: thái độ trước đã, kiến thức thì dạy được. Thật thà mà nói, lúc ấy tôi nghe câu đó như một khẩu hiệu HR. Nhưng anh là người tôi tin, nên tôi làm theo: từ lứa đó, tôi xếp thái độ lên trên hết, kiến thức xếp sau. Và tôi làm theo suốt năm năm mà không có bằng chứng nào ngoài lời anh.

Bạn trả lời tốt nhất lứa đầu ấy, người tôi đã chấm cao nhất, vào một team khác. Tôi vẫn theo dõi, vì trong bụng còn tiếc. Tôi gọi thầm bạn ấy là "bách khoa": hỏi gì cũng biết, đọc source Spring như đọc báo, và là người ship chậm nhất lứa, vì mỗi task đều bị bạn ấy biến thành một chủ đề nghiên cứu. Bạn ấy giờ vẫn làm nghề, vẫn giỏi, nhưng không phải người được gọi khi có việc chưa ai làm. Còn những bạn tôi chọn theo lời anh, năm năm sau đếm lại, phần thành key nhiều hơn hẳn phần tôi dám kỳ vọng.

Tôi kể chuyện này trước vì nó là chỗ tôi đúng mà không hiểu vì sao lâu nhất: tuyển theo cột phải của một cái hộp chưa biết tên, nhờ một câu nói; mãi sau mới có nghiên cứu để hiểu câu nói ấy đúng ở đâu và thiếu ở đâu.

Chính tôi cũng từng ở cột trái rất lâu trước khi nghe câu đó. Những năm đầu đi làm, mỗi lần bí là tôi mua thêm một cuốn sách. Kệ sách đầy lên nhanh hơn kỹ năng nhiều. Thứ làm tôi lên tay cuối cùng là một dự án bắt tôi phải đọc log production mỗi sáng trong nửa năm, chẳng liên quan gì tới kệ sách. Lúc ấy tôi không gọi được tên nó. Giờ thì gọi được.

KASH: hộp của dân bán bảo hiểm, nhưng chẩn đúng nghề này

Nói thẳng nguồn gốc cho khỏi ảo tưởng: KASH không ra đời từ khoa học học tập. Nó do LIMRA, hiệp hội ngành bảo hiểm nhân thọ Mỹ, đặt ra hàng chục năm trước để huấn luyện đại lý mới (360 Coverage Pros): biết sản phẩm (Knowledge), tin vào việc mình làm (Attitude), nói và làm được trước mặt khách (Skills), làm đều tới mức không cần cố (Habits). Coach David Herdlinger sau đó xếp bốn thứ ấy thành hộp hai cột, giới đào tạo gọi là "KASH box": cột trái, K và S, là phần học được, thứ chương trình huấn luyện dạy và đo; cột phải, A và H, là phần làm ra kết quả. Kèm theo là câu cửa miệng tôi nghe lần đầu trong một buổi training nội bộ: người ta được tuyển vì cột trái, bị cho nghỉ vì cột phải. Vế sau có trên trang của giới coaching, nguyên văn là "phần lớn người ta bị cho nghỉ vì thái độ và thói quen chứ không phải vì thiếu kiến thức và kỹ năng" (Peak Performance Center); vế đầu là lời truyền miệng. Cả câu là kinh nghiệm của giới huấn luyện, không phải số liệu.

Với người kèm sinh viên, hai cột này đòi hai việc khác hẳn nhau. Cột trái tôi dạy được: giảng một buổi, giao một bài, chấm. Cột phải tôi chỉ tạo môi trường được. Chính chỗ đó là lý do bạn ấy nhớ bài transaction còn tôi nhớ buổi sáng đến sớm.

Bốn ô, nhìn qua những bạn tôi đã kèm

Bốn ô KASH không đều tay: kiến thức và kỹ năng đo được nhưng không tách người ra, thái độ và thói quen mới tách, và mỗi ô đòi người kèm một việc khác nhau. Dưới đây là từng ô, mỗi ô một bạn tôi đã kèm và một nghiên cứu đứng sau.

Ô K là ô dễ nhất và cũng là ô tôi từng đánh giá cao nhất. Bạn "bách khoa" ở trên có ô K đầy nhất lứa. Kiến thức cần, nhưng nó mới là nguyên liệu; ai cũng mua được nguyên liệu, thứ khác nhau là có nấu hay không.

Ô S là chỗ đa số sinh viên tưởng mình có mà thật ra chưa. Cách kiểm đơn giản nhất tôi dùng: đóng tài liệu, đóng video, làm lại từ trí nhớ. Sinh viên gõ theo màn hình sáu mươi giờ vẫn có thể trắng tay khi cửa sổ bên cạnh không còn. Dunlosky và cộng sự rà mười kỹ thuật học phổ biến và xếp hai kỹ thuật vào nhóm hiệu quả cao: practice testing, tức tự kiểm mình, và distributed practice, tức học rải ra nhiều buổi; còn đọc lại và tô đậm, hai thứ sinh viên dùng nhiều nhất, nằm ở nhóm hiệu quả thấp (Dunlosky et al., 2013). Karpicke và Blunt trước đó đã cho thấy chuyện khó chịu hơn: nhóm sinh viên gấp tài liệu lại tự viết ra những gì nhớ được, một tuần sau làm bài tốt hơn nhóm vẽ sơ đồ khái niệm ở mọi loại câu hỏi, nhưng chính sinh viên lại dự đoán ngược lại (Karpicke & Blunt, Science, 2011). Cảm giác học được nhiều và việc học được nhiều thật đi ngược chiều nhau, nên ô S không tự lộ ra; phải có người bắt bạn đóng tài liệu, hoặc bạn tự bắt mình.

Có một bạn tôi kèm, lúc phỏng vấn thái độ rất ổn, nền không tệ, nhưng vào việc thật thì mỗi lần kẹt là bạn ấy đọc nó thành bằng chứng mình dốt. Đó là ô A, ô người anh bảo tôi xếp lên trên hết, và cũng là ô tôi từng tin có thể sửa bằng một buổi nói chuyện. Ba lần kẹt trong một tuần là ba lớp bằng chứng. Tôi đã nói với bạn ấy đủ thứ về growth mindset, và bạn ấy bỏ giữa chừng.

Sau này đọc kỹ tài liệu tôi mới hiểu vì sao. Sisk và cộng sự gộp 273 nghiên cứu với hơn 365 nghìn người và thấy quan hệ giữa growth mindset và kết quả học tập là yếu; gộp thêm 43 nghiên cứu can thiệp, hiệu ứng cũng yếu (Sisk et al., 2018). Nhưng một năm sau, một thí nghiệm quốc gia ở Mỹ với can thiệp online dưới một giờ lại cải thiện được điểm của nhóm học sinh yếu, và hiệu ứng chỉ giữ được ở những trường mà bạn bè xung quanh cùng chuẩn mực với thông điệp (Yeager et al., Nature, 2019). Đọc hai nghiên cứu cạnh nhau, tôi rút ra một điều cho việc kèm: thái độ đổi khi người xung quanh bạn ấy coi kẹt là bình thường, khi tôi kẹt trước mặt bạn ấy và nói "cái này tôi chưa biết". Nói suông cho bạn ấy nghe thì tôi đã thử rồi. Môi trường mới là can thiệp, bài nói chuyện chỉ là nhãn dán. Câu của người anh đúng ở vế chọn và còn thiếu vế giữ: chọn được thái độ tốt rồi, nó vẫn đổi theo chỗ người ta ngồi.

Đến sớm ba mươi phút, đọc code người khác, trước standup. Đó là ô H, ô tôi nhớ về bạn ấy ở quán cà phê. Nghe nhỏ, nhưng nhìn bằng nghiên cứu về thói quen thì nó đúng khuôn tới từng chi tiết: Lally và cộng sự theo dõi 96 người tự chọn một hành vi làm hằng ngày vào cùng một mốc ("sau bữa sáng") trong 12 tuần; trong số những người có đường cong khớp mô hình, trung bình mất 66 ngày để hành vi thành tự động, người nhanh nhất 18 ngày, người chậm nhất dự phóng 254, và bỏ lỡ một ngày lẻ không phá đường cong (Lally et al., 2010). "Trước standup" chính là cái mốc ổn định đó. Bạn ấy không cần ý chí mỗi sáng, vì sau vài tháng việc đó không còn là quyết định nữa. Hai năm sau, người đọc code của cả team mỗi sáng đương nhiên là người hiểu hệ thống nhất, tức là người được giao việc chưa ai làm.

Vì sao cột trái không đủ để thành key

Ở nghề nghiệp, số giờ luyện tập có chủ đích giải thích chỉ khoảng 1% khác biệt thành tích giữa người với người, và con số đó không có ý nghĩa thống kê. Kiến thức và kỹ năng cần, nhưng thứ quyết định ai được giao việc mới nằm ở chỗ những giờ đó gắn vào đâu.

Có một nghiên cứu tôi hay đưa cho các bạn đang tin rằng cứ luyện đủ giờ là lên. Macnamara, Hambrick và Oswald gộp 88 nghiên cứu về deliberate practice, kiểu luyện tập có chủ đích mà giới "10.000 giờ" hay nhắc, và tính xem nó giải thích được bao nhiêu phần khác biệt về thành tích. Theo bản đính chính năm 2018 của chính nhóm tác giả, ở game: 24%. Âm nhạc: 23%. Thể thao: 20%. Giáo dục: 5%. Còn ở nghề nghiệp: 1%, và 1% ấy không có ý nghĩa thống kê (Macnamara et al., 2014; đính chính 2018).

Con số cuối đáng ngồi lại, và cũng là con số dựa trên ít nghiên cứu nhất trong năm nhóm, nên đọc nó như một hướng chứ đừng đọc như một hằng số. Tôi không đọc nó thành "luyện vô ích"; tôi đọc nó thành: trong nghề, thứ tách người ra không nằm ở số giờ ngồi luyện, mà ở chỗ những giờ đó gắn với gì. Lúc đầu tôi tưởng bạn ấy đọc code mỗi sáng để luyện đọc code. Hỏi ra mới biết bạn ấy đọc để biết chiều nay ai sẽ hỏi gì, thay đổi nào sắp đụng module mình. Thói quen ấy đặt bạn ấy vào giữa dòng thông tin của team, và từ vị trí đó, một người biết nhiều dần thành một người được tin.

Nói cách khác, cột phải của KASH không thay cột trái. Nó quyết định cột trái được đem đi đâu.

Bảng chẩn ô trống

Tôi giữ bảng này cho các bạn mới vào kèm, và giờ giữ cho bạn: triệu chứng tự thấy ở mình, ô đang trống, một việc đầu tiên, và chỗ để kiểm.

Hàng ba là hàng tôi sửa nhiều nhất qua các lứa: bản đầu ghi "đổi cách nghĩ về kẹt", sau Sisk và Yeager ghi lại thành "đổi người xung quanh", vì đó mới là thứ có bằng chứng.

Chỗ khung này không đúng

Phần phản đề tôi phải nói cho đủ, vì khung này dễ dùng tới mức dễ lạm dụng.

Thứ nhất, tôi không tìm được thực nghiệm nào đứng sau chính KASH. Nó là cách giới huấn luyện sắp xếp kinh nghiệm, và bốn ô không tách bạch như trên giấy: thái độ và thói quen nuôi nhau, một thói quen giữ được ba tháng thì thái độ tự đổi. Bài nghiên cứu gần nhất về KASH tôi tìm được là một nghiên cứu định tính phỏng vấn bán cấu trúc nhân viên, trainer và quản lý đào tạo ngành ô tô ở Malaysia (Vasudevan và cộng sự, 2024), và nó hỏi người ta nghĩ gì về khung, không đo khung có làm ai giỏi lên. Sáu nghiên cứu tôi dẫn trong bài đứng sau từng ô và sau luận điểm "cột phải quyết định cột trái đem đi đâu", không đứng sau cái hộp.

Thứ hai, người kèm có survivorship bias. Tôi nhớ bạn đến sớm ba mươi phút vì bạn ấy thành key; có thể đã có bạn khác cũng đến sớm mà tôi không để ý, vì bạn ấy không thành key. Năm năm và vài chục bạn không phải một mẫu đủ lớn để nói gì chắc chắn; nó chỉ đủ để tôi đi tìm nghiên cứu xem điều mình tin có cơ sở không.

Thứ ba, có người thiếu ô K thật. Chưa từng thấy vòng lặp thì thói quen nào cũng không cứu được, lúc đó học một khoá là đúng việc. Phân biệt nhanh: giải thích được cho người khác mà làm không ra là ô S; không giải thích được là ô K.

Quay lại quán cà phê

Trước khi đứng dậy, tôi hỏi bạn ấy một câu tôi vẫn hỏi mọi bạn đã thành key: giờ có junior vào, em dạy cái gì trước?

Bạn ấy nghĩ một lúc rồi nói: em bắt các bạn ấy đọc code của người khác mỗi sáng. Không phải transaction, không phải bài nào tôi từng giảng. Bạn ấy đã tự đi tới cột phải, và tới giờ vẫn chưa gọi được tên nó, y như tôi hồi xưa.

Nếu bạn đang ở đầu con đường ấy, ô K có chỗ để điền: khoá Nhập môn Tư duy Lập trình và lộ trình trên này lo phần đó. Nhưng thứ tôi muốn bạn mang đi từ bài này nhỏ hơn một khoá học nhiều: một mốc cố định trong ngày, một việc gắn vào mốc đó, và người xung quanh coi kẹt là chuyện thường. Năm năm sau, ai đó ngồi đối diện bạn ở quán cà phê sẽ nhớ về bạn bằng cái mốc ấy.